Gregorius: Van stoffig naar stof tot nadenken

Door Lenneke Osterhaus

Het gouden ei van Tim K. is voor onze middelbare scholieren van onschatbare waarde! Lees: kleine massa, doorzichtige thematiek, op DVD leverbaar en toch literair geaccepteerd.

Dit zijn enkele, denkbare argumenten voor zijn stipnotering (op nummer één) in de top honderd van boeken die scholieren voor hun Nederlandse leeslijst kiezen. De top honderd van Nederlandstalige literatuur uit de twintigste eeuw, samengesteld uit de voorkeurslijstjes van lezers, laat weer een heel ander beeld zien. In deze lijst  moet het ei van Krabbé namelijk genoegen nemen met een 45e plaats. Overigens scoort Harry M. daarin dan weer hoge ogen met zijn Ontdekking van de hemel met een Body Mass Index van 927 pagina’s. Ik denk dat hieruit geconcludeerd kan worden, dat de gemiddelde Nederlandse beroepslezer geen leven heeft en de gemiddelde scholier vroegtijdig maatregelen neemt tegen RSI-verschijnselen, door weloverwogen te kiezen voor lichte boeken.

Zou dit overigens een Europese aangelegenheid zijn, dat scholieren de literaire nozems van de nationale boekenkast lijken te zijn? Zouden ze in Frankrijk onder het genot van een Pernod het allerdunste werkje van Molière uitkiezen, om het vervolgens als een menukaart van een middelmatige bistro door te werken en de essentie als een schrale fooi op het roodgeblokte tafelkleedje te laten liggen. Zouden ze in Groot-Brittannië The Complete Works of William Shakespeare, bij gebrek aan The Daily Mirror van gisteren, gebruiken om hun fish and chips in te wikkelen, zonder een ogenblik stil te staan bij de motieven van Hamlet om zijn oom Claudius te vermoorden.

Great! Britain…
Ja, dat zouden ze en het houdt niet over! In laatstgenoemd land zouden ze überhaupt moeten stoppen met links rijden, want het tast aantoonbaar de hersenen aan. Één op de vijf kinderen verwart daar namelijk Joseph Goebbels met Anne Frank. Zo denken ze dat Goebbels een Jood was, die in de Tweede Wereldoorlog een dagboek bijhield en dan hebben we het nog niet eens over het feit dat Hitler een mogelijke bondscoach zou zijn. Ik snap nu ook steeds beter dat een proces tegen een oud-SS’er zestig jaar op zich kan laten wachten. Misschien werd hij al die tijd wel verward met Sinterklaas en dachten ze dat hij vanzelf wel eens eind november per boot zou komen opdagen, om gehoor te geven aan zijn uitleveringsverzoek.

Dokter Glas
In Scandinavië kennen ze ook een zeer lichte, literaire variant, getiteld Dokter Glas van Hjalmar Söderberg. Een boekje waarvan bijna elke Scandinaviër pretendeert het te hebben gelezen, maar hoogstwaarschijnlijk alleen de filmvariant heeft gezien. Een roman waarin door middel van dagboekfragmenten het wel en wee van een dokter rond de 20ste eeuw uit de doeken wordt gedaan. Thematische elementen zoals; een onmogelijke liefde, een slechterik in de vorm van een dominee en een fatalistisch einde weten de lading aardig te dekken. Een klassieker, omdat hij honderd jaar oud is en veel gelezen en geprezen is. Voornamelijk door scholieren die het als een heerlijke fastfoodsnack tussen het lego bouwen door beschouwen. Een boek dat veel stof doet opwaaien, tenminste wanneer je het na één keer lezen in de kast stopt en het  jaren laten bij het schoonmaken er per toeval weer eens uit haalt.

Gregorius
Toch zijn er altijd mensen die een klassieke epos op waarde weten te schatten, die zichzelf erin verdrinken en elk minuscuul detail tot in het diepste van hun poriën laten inwerken. Zo iemand is Bengt Ohlsson, want hij nam geen genoegen met de doorsnee interpretaties van de dagboekfragmenten van de dokter. Zoals hij het zelf omschrijft: ”Het is alsof het boek altijd een bepaalde kennis verborgen heeft gehouden, speciaal om door mij ontdekt te worden. Langzaam maar zeker raakte ik er vertrouwd mee. Langzaam maar zeker heb ik me losgemaakt uit de greep van dokter Glas.’’ Hiermee kwam het inzicht dat de dominee, slechterik pur sang, misschien onterecht als dusdanig gestigmatiseerd is en dat zijn romanreputatie al jarenlang wordt geschaad door de demonisatie van dokter Glas. Ruim honderd jaar na het uitbrengen van Dokter Glas, komt Ohlsson met het alternatieve antwoord, in de vorm van de biografie van de dominee: Gregorius.

Schaduwverhalen
Gregorius is dus eigenlijk een schaduwverhaal. Het hoofdpersonage vertelt de gebeurtenissen opnieuw, maar ditmaal vanuit zijn gezichtspunt. Stel je eens voor dat de gemene stiefmoeder uit Sneeuwwitje een boekje zou open doen over de ware sprookjesgeschiedenis en zou onthullen dat ze  jarenlang geteisterd is door de psychische terreur van haar borderline-stiefdochter. Of dat miss Moneypenny uit de school klapt over de dubbele persoonlijkheid van 007, dat hij behalve als James ook regelmatig als Jane door het leven gaat. Ineens wordt een klassiek verhaal door een ander perspectief of personage, in een totaal ander daglicht gezet.

Deze vorm van schrijven is een veelvoorkomende gebruiksvorm, die bijna een genre op zich kan worden genoemd. Zo keek Jean Rhys naar Jane Eyre door de ogen van Mr. Rochesters krankzinnige vrouw in De wijde Sargassozee. In Grendel laat John Gardner het monster Grendel zijn versie van Beowulf vertellen. Je zou enerzijds kunnen zeggen dat het oorspronkelijke verhaal geweld wordt aangedaan, maar anderzijds geeft het de auteurs ook de vrijheid om eens van de geijkte, gebaande paden af te wijken en met hun schaduwinterpretaties de literatuurhistorici van hun kansels af te blazen. Ik vind het een gedurfde, creatieve vorm van spelen met vaak zeer overschatte, klassieke verhaallijnen, waardoor historische werken indirect weer eens onder de aandacht worden gebracht. Van stoffig naar stof tot nadenken!

Dominee wordt dominja!
Ohlsson weet op fenomenale wijze de oorspronkelijke slechterik  in een positief daglicht te zetten. Gregorius is een betrokken en bedreven dominee, die met een flink imagoprobleem kampt. Het verhaal wordt vanuit de ik-persoon verteld, zodat we meteen worden meegesleurd in het complexe gevoelsleven van de beste man. Een man die zich zo bewust is van zijn tekortkomingen, dat hij niemand veroordeeld die enig afkeer jegens zijn persoon koestert. Hij houdt zielsveel van zijn veel jongere vrouw, maar ziet ook de nauwelijks te onderdrukken weerzin in haar ogen. Hij vergeeft haar, zoals hij haar ook haar ontrouw vergeeft. Een man die doordrenkt is van empathie, waardoor hij zich moeiteloos kan inleven in de medemens, met grote uitzondering van zichzelf. Een man die als een devote herder over zijn kudde waakt en zich lijdzaam overgeeft aan de meedogenloze grillen van zijn omgeving, met name zijn vrouw Helga en dokter Glas.

Na het lezen van deze roman rest slechts een knieval van berouw en geteisterd door gewetensnood besef je dat dokter Glas er al die tijd op uit was om je te infecteren met het anti-Gregoriusvirus. Zijn werkelijke, zeer besmettelijke haat voor Gregorius wordt gevoed door de onmogelijke liefde van de dokter voor diens vrouw. Deze haatdragende hetze muteert langzaam maar zeker tot een ware epidemie, die het immuunsysteem van de lezers door de jaren heen heeft aangetast en op die manier in het DNA van alle Scandinaviërs terecht is gekomen. Ohlsson lijkt immuun te zijn voor de virale infectie en heeft een prachtig vaccin ontwikkeld in de vorm van deze roman. Gregorius is verplichte, ontnuchterende en vooral weerstandsverhogende kost  na het ongenuanceerde spreekuur met Dokter Glas!

Bengt Ohlsson – Gregorius
Gebonden met stofomslag, 348 pagina’s
Uitgever: Signatuur
ISBN: 9789056723057
Prijs: € 22,95