Vanuit Palma, de hoofdstad van het Spaanse Mallorca, houdt correspondente Anouk Smit het mediale, culturele en welbehagende leven nauw in de gaten. Op Eeuwig Weekend elke twee weken een verslag.
Gezinnen. De nonchalance waarmee de onderlinge actie plaats heeft, treft me altijd. Vooral als de gezinsleden in een gezamenlijke bezigheid verwikkeld zijn, zoals het bekijken van een stad; de hoofdstad van het zonnige eiland waar ik sinds een jaar woon bijvoorbeeld.
Er wordt geslenterd. De moeder zoekt iets in haar tas, de vader naar iets om te fotograferen, het jongste zoontje grijpt wazig mis naar zijn vaders hand voor het oversteken, de puberdochter is verveeld, doch niet ongelukkig en het middelste kind kletst in het wilde weg tegen de moeder of niemand in het bijzonder. Het is een rustig kluitje, dat met de organische logica van een school vissen uitdijt en weer inkrimpt. Dat vanzelfsprekende bij-elkaar-horen, die biologische veiligheidsgordel, die gezinsviscositeit fascineert me – op een vreemde manier.
Want al kom ik zelf uit een geweldig gezin, voor mij is het wachten toch op het moment dat we onze biologische blauwdruk voorbij evolueren. Ik hoop vurig dat ik dat nog mee mag maken. Hoogstwaarschijnlijk ben ik al een eenzame oude vrouw (want dat kun je eenvoudig worden als je geen kinderen baart om uiteindelijk tot oma te promoveren) als het nieuwe tijdperk aanbreekt, het tijdperk van gezinsloosheid, van generatieloosheid, van erveloosheid.
Maar die gedachte is voor het gros van ons nu nog moeilijk te verkroppen. Zo wordt schrijver en denker Michel Houellebecq door velen vergruisd, omdat hij zich – direct en via zijn werk – uitspreekt vóór genetische manipulatie en onnatuurlijke voortplanting, bijvoorbeeld met de uitspraak: ‘[Het is] de nobelste aspiratie van het westerse project: zorgen dat de mens volledige technologische controle krijgt over de natuur, inclusief zijn eigen biologische natuur en evolutie. Dat alles met het langetermijndoel om een nieuwe natuur te scheppen op grondslagen die overeenstemmen met de morele wet, kortom het universele rijk der liefde stichten, punt uit.’ (uit: ‘Het mensdom, tweede fase’ in ‘De koude revolutie, confrontaties en bespiegelingen’ – een aanrader!)
De ontwikkelingen die iemand als Houellebecq aanstipt, maken mij razend nieuwsgierig: Wat als de vijf mensen, die daar nu de trappen van de kathedraal op mijn zonnige eiland beklimmen, nu eens niet samen zouden zijn vanwege hun genetische verbondenheid, maar anders-viscoos zouden samenhangen? Wat als de begrippen ouder en kind niet meer zouden bestaan? Wat als natuurlijke voortplanting zeer ongewoon, en misschien zelfs taboe wordt?
Tja. Moeilijk moeilijk moeilijk. Want waar andere diersoorten zich voor hun soortelijke ontwikkeling nog vredig beroepen op natuurlijke selectie, zitten wij met dat vervloekte bewustzijn in ons maag, waardoor wij bewust kunnen anticiperen op mogelijke veranderingen (zoals de verkunstmatiging van onze reproductie), maar tegelijkertijd nog ten prooi vallen aan een instinctmatige reactie daarop: angst. Angst als reactie op verandering is een gezonde houding voor de diersoorten die nog overgeleverd zijn aan louter instinct. Voor ons, (zelf-)bewuste dieren, vormt het daarentegen een nogal onhandige paradox.
Morele bezwaren zitten in de weg. Ons normenstelsel is nog niet berekend op de situatie die komen gaat (want komen gaat ie), want de ontwikkeling van de mens als diersoort voltrekt zich steeds sneller en sneller – te snel, eigenlijk: onze morele en emotionele ontwikkeling houdt als het ware onze wetenschappelijke en technologische ontwikkeling niet meer bij! Ons huidige normenpakket sluit nog lang niet aan bij wat we wetenschappelijk gezien kunnen. Vaak wordt er gezegd, dat als de mens iets kán, hij het ook zal dóén. We herinneren ons de atoombom… Niet zo verwonderlijk dus dat we bang en boos worden, en alles doen om die ontwikkeling tegen te houden. Spandoeken en internetacties! En zo is de mens gedoemd zijn eigen ontwikkeling continu af te remmen.
Maar gaat het zo niet altijd? Was men niet ook anti-stoomlocomotief? Anti-televisie? Anti-internet? Angst. Angst voor het onbekende. Want wat onbekend is, is gevaarlijk, tot het tegendeel bewezen is, vertelt ons dierlijke instinct ons keurig. Die stoomlocomotief was levensgevaarlijk, de televisie een duivels apparaat en het internet wordt door sommige mensen nog steeds beschouwd als oncontroleerbare chaos van privacyinvasie, misinformatie en vuilspuiterij – maar niet meer door zo velen; we hebben maar één generatie nodig gehad om deze nieuwe technologische ontwikkeling te omarmen. En kunstmatige inseminatie bij ongewenste kinderloosheid bijvoorbeeld? Honderd jaar geleden zou het op zijn minst als flirten met de duivel zijn beschouwd, en door iedereen zijn verworpen en veroordeeld. Nu hebben we nieuwe normen omhelsd, die bij de nieuwe situatie passen, en vinden we het een zegen als het bevriende stel, na jarenlang wanhopig vruchteloos proberen, dankzij de wetenschap onnatuurlijk zwanger is geraakt. Nu lopen ze daar, Annet en Theo, met hun drie leuke kinderen een Spaanse kathedraal te bekijken. En alles klopt.
In navolging van zovele normen uit het verre of minder verre verleden van de mens, is de norm dus verschoven van ‘duivels’ naar ‘godzijdank’. Toch vinden we niet dat we in dit geval zelf voor god spelen. Nee, baby’s selecteren op de kleur van hun ogen, dáár wordt god weer de duivel, dáár ligt een grens! Niet bij ongewenste kinderloosheid. Maar ook die morele grens kan verschuiven, in de toekomst. En gezien de algemene ontwikkeling van de mens tot nu toe, is dat wel te verwachten…
Want gedurende onze hele geschiedenis zijn wij, mensen, in feite bezig geweest om onszelf dier-af te maken. Steeds verder en verder komen we af te staan van onze dierlijke, ‘natuurlijke’ oorsprong. Dat zou je kunnen labelen als een negatieve ontwikkeling (‘natuurlijk’ is in onze maatschappij een begrip met een extreem sterke positieve connotatie), maar het is desondanks simpelweg een gegeven. Het neigen naar natuurlijkheid en het zich afwenden van onnatuurlijkheid zit ons aan de ene kant in de genen, maar aan de andere kant zijn we met onze uitvindingen als de steenbijl, de stoomlocomotief en de virtuele realiteit steeds ‘kunstmatiger’ geworden; blijkbaar is ook dát onze aard. En op die manier houden we onze eigen vooruitgang tegen; we willen er niet aan, aan die tegennatuurlijke dingen als genetische manipulatie. We zijn geprogrammeerd te griezelen bij een muis met een oor op zijn rug. Bij een gekloond lammetje. Bij kindjes met spleetogen op bestelling.
Professor Lee Silver van Princeton University voorspelt wat er mis kan gaan:
Maar ik geloof in de wetenschap, in ontwikkeling. Ik heb vertrouwen in het menselijke vermogen tot constructie, tot kunstmatigheid en tot zelfbehoud. Tot nu toe hebben we voor ons overleven als diersoort vertrouwd op de biologie, op de natuur en onze natuurlijke voortplanting. Maar gezien ‘de aard van het beestje’ lijkt het me evident dat er een verzadigingspunt bestaat, wat betreft die natuurlijkheid als ultiem voortplantingsprincipe. Er zal een omslag plaatsvinden naar een situatie waarin we ons moeten beroepen op juist onze capaciteit onnatuurlijk te zijn, om als soort te kunnen overleven. We zullen in de toekomst voortbestaan ondanks onze biologie, in plaats van dankzij.
Misschien moeten we wat meer vertrouwen hebben in onze toekomstige ‘broeders’ en ‘zusters’; in de mens van over tweehonderd jaar, die vriendelijk, goedaardig en intelligent is, die het beste met zichzelf voorheeft, net als wij, maar simpelweg een ander setje normen hanteert dat wij nu doen. Misschien moeten we een nieuw tijdperk inluiden en het idee van onnatuurlijke voortplanting accepteren. Ons oude tijdperk werd tenslotte ook ingeluid met de kunstmatige inseminatie van één vrouw.
4 Reacties
Link
Rete-interessante gedachtengang. Je schiet wel wat door, maar dat doet Houellebecq ook graag. (Goed boek inderdaad, De Koude Revolutie – verplichte kost voor iedere EW-volger).
Mij lijkt de natuurlijke voortplanting juist één van de minder prangende problemen van ons ‘dier-zijn’. Als de wetenschap zich dan moet bemoeien met ons biologische wezen, dan liever op het punt van onze aangeboren agressie, hang naar lelijkheid en neiging tot fundamentalime. Voor mijzelf zou het goed zijn als een moleculair bioloog iets aan mijn discipline-gen zou versleutelen. Maar ik ben het verder met je eens: angst is een slechte raadgever, wetenschap is iets moois, en de beste dingen des levens zijn in aanvang altijd eng (kunst, kennis, liefde, en alle afgeleiden & hulpstukken ervan). Gaan dus met die banaan, al gun ik dat gezinnetje dus wel gewoon zijn viscositeit. Met frambozenijs.
Link
Mét kunstmatige reproductie zal, in mijn beleving van wat we mogen/moeten verwachten, ook genetische manipulatie gepaard gaan. Dus de kinderen van jouw kinders kinderen zullen gelukkig geen last meer hebben van die dominate la-maar-waaien-allel van jou.
Maar het geeft je te denken: als alles op die manier ‘opgelost’ kan worden, waar krijgen we dán last van…?
Link
Dat laatste is onderdeel van dat basale oergegeven: dat ieder opgelost probleem een nieuw probleem blootlegt, dat ieder antwoord een nieuwe vraag opwerpt, dat achter elke heuveltop een andere oprijst. Einstein heeft daar behartenswaardige dingen over gezegd.
Ach, het houdt ons bezig & van de straat.
Ik heb trouwens van de gelegenheid gebruik gemaakt om het ‘SCUM Manifesto’ van Valerie Solanos eens door te lezen, waar het door jouw aangehaalde Houellebecq-stuk over gaat. Zie http://www.scribd.com/doc/988728/Solanas-Valerie-SCUM-Manifesto. Wat een waanzinnig stuk vuurwerk is dat zeg! En dan heeft ze ook nog bijna Andy Warhol doodgeschoten, een ‘detail’ waarover Houellebecq zo kies is te zwijgen.
Ja, die Valerie mag ik wel, al wilde ze dan de gehele mannelijke wereldbevolking om zeep brengen en dan alleen met de dames verder gaan.
Link
Anouk! Het duurde even eer ik tijd vond je verhaal aandachtig te lezen. De vergelijking tussen angst voor de stroomtrein en andere menselijke vindingen en de weerzin tegen het wroeten in het organisme gaat niet op, vind ik. Weliswaar is er in beide gevallen sprake van een bepaalde technologie, maar juist omdat wij de vermogens hebben die we hebben is er, een enorm verschil tussen het maken van helse machines en het manipuleren van het leven. Je raakt daarmee aan het wezen van de mens en dat stuit natuurlijkerwijs (misschien is zelfs instictmatig hier wel een goed woord) op grenzen. Wanneer die grenzen, die volgens mij niet moreel maar in letterlijke zin ‘eigenaardig’ zijn er niet waren, dan waren menselijke klonen en vruchten met gepreselecteerde eigenschappen er al geweest, zoals stoomtreinen, computers en haarkammen er ook al zijn.