Ik houd niet per sé van Amerikanen. Jullie? Ik vind het vaak oppervlakkige types, ziekmakend zelfingenomen, onwetend en lawaaiig. Over de Amerikaanse politiek zullen we ‘t maar helemaal niet hebben, al lijkt Obama wel iets minder op de Grote Satan dan Pres. nr. 43, wiens naam verdoemd zij.
Maar haaks op dat negatieve staan een paar andere in het oog springende (en ik geef toe: even cliché-matige) eigenschappen: de ondernemingslust, de hang naar vrijheid, het kinderlijke enthousiasme, de neiging mooie dingen te maken die niet meteen kapot gaan en een jaloersmakende welbespraaktheid die tot een hoop geoudehoer leidt doch ook tot prachtige verhalen.
Enerzijds, anderzijds: altijd boeiend.
Om te achterhalen waar dat typisch Amerikaanse vandaan komt, kun je boeken lezen. Er zijn ook andere manieren: ernaartoe gaan bijvoorbeeld, of Amerikanen leren kennen, of je onderdompelen in de alom 
tegenwoordige Amerikaanse cultuur. Het mooiste is: alles tegelijk en door elkaar. Veel van ons doen dat dan ook. Ik heb het ook gedaan, en ik moet zeggen: het helpt geen reet. Je kunt een land, een volk, een cultuur niet leren kennen. Laat staan een ultra-complex geheel als Amerika. Hoe dichterbij je komt, hoe minder het een eenheid lijkt. De onderlinge verschillen tussen de Amerikanen blijken groter te zijn dan de overeenkomsten. Het zijn net mensen, zei de filosoof Joris Luyendijk al.
Maar ondertussen, pseudo-interessant gelul of niet, heb ik de laatste tijd wel weer een paar fijne boeken over Amerika gelezen. Het zijn géén relazen over hier&nu, over hoe het er in onze tijd voorstaat met de Amerikaan en zijn al dan niet natte Droom. Daarvoor verwijs ik naar de stapels correspondenten-dagboekjes op de AKO-toonbank. Nee, ik denk dat het diepste wezen van dat merkwaardige volk vooral in het verdere verleden te vinden moet zijn. Daarom hier vier keilekkere historische leesavonturen waarmee iedereen die graag een blik buiten de deur werpt zichzelf een groot plezier doet.
1.
David McCullough: John Adams (Ambo, 2009)
Oorspronkelijk verschenen in 2001, nu in Nederlandse vertaling. Prachtboek in alle opzichten. John Adams was van 1797 tot 1801 de tweede president van de Verenigde Staten, overigens de minst interessante jaren van zijn lange, bewogen leven. Adams is vooral bekend als één van de founding fathers van de VS, misschien wel het briljantste clubje politici dat ooit heeft samengewerkt om tot iets moois te komen. Adams was de meest bescheiden van deze onafhankelijkheidsstrijders, werd dan ook lange tijd een beetje saai gevonden, in tegenstelling tot flamboyante companen als Thomas Jefferson en George Washington. Maar dat beeld is met deze biografie naar de schroothoop verwezen. Negentig jaar lang was John Adams een toonbeeld van durf, levensvreugde, progressiviteit en volharding. In de prille jaren van Amerika’s onafhankelijkheid avontuurde hij jarenlang door Europa op zoek naar geld (vooral in Nederland) en vrienden (in Engeland en Frankrijk), en decennia lang was hij als rasdemocraat één van 
Amerika’s vurigste pleitbezorgers. Omdat hij heel veel en erg goed schreef, vooral brieven aan Jefferson en aan zijn onvergetelijke vrouw Abigail Adams (zie plaatje hiernaast), weten we álles van John Adams.
David McCullough heeft uit dat overvloedige materiaal een weergaloze biografie gesmeed, die leest als een perfect avonturenboek, een coming of age van de eerste echte democratie van de moderne tijd. Voor ons is de link met Nederland extra spannend; menige bladzij speelt zicht af in Amsterdam, Leiden en Den Haag, waar Adams behalve ‘ziekmakende moerasdampen’ ook de geur van het republikeinse ideaal opsnuift. Meesterlijke stuff!
2.
Russell Shorto: Nieuw Amsterdam, Eiland in het hart van de wereld (De Boekerij 2008)
Het bekende verhaal van het Nederlandse begin van New York, maar met veel nieuw materiaal. Russell Shorto schrijft in dit mooie boek, dat nu eindelijk in het Nederlands vertaald is (en in ‘t Engels dus overal verramsjt wordt!), alle clichées van tafel. Wat we zien is een kaal en ongerept Manhattan, met op de zuidpunt een uiterst kwetsbaar kolonistendorpje, vol ruziënde avonturiers en andere malloten. Hollanders vooral, maar al zo Amerikaans als appeltaart. Het verhaal is grotendeels gestoeld op een 12.000 pagina’s omvattende, nog maar pas geleden ontsloten schat: het ‘stadsarchief’ uit de Nieuw Amsterdamse jaren tot 1664, het jaar waarin de Engelsen de zaak overnamen. Tientallen historische personen komen zinderend tot leven, bijna tot het punt dat je je één van hen waant. Erg knap gedaan. Russell Shorto woont tegenwoordig trouwens in Nederland, waar hij sinds 2007 directeur is van – u raadt het al – het John Adams Institute. Kleine wereld.
3.
Stephen E. Ambrose: Undaunted Courage (Simon & Schuster 1996)
Terwijl ik eigenlijk helemaal niet van de reisliteratuur ben (vanwege de vaak zo rechtlijnige structuur: en toen hier en toen daar en toen etc.), kon ik deze niet laten liggen. Dit heerlijke boek gaat over de Lewis & Clark-expeditie, de eerste geslaagde reis over land van de Oostkust naar de Westkust van Noord Amerika, begin 19e eeuw. De expeditie werd op touw gezet door president Thomas Jefferson (opvolger, plaaggeest en hartsvriend van eerdergenoemde Adams) en bleek alles in zich te dragen wat we van een waargebeurd avontuur verlangen: uiterste wilkracht en overlevingsdrang, overstelpende natuurlijke barrières en prachtige ontmoetingen met ‘wilden’, die dan uiteraard zeer geciviliseerd blijken te zijn. Elke stap, of peddel, want vaak ging het over woeste rivieren, was er één in een onontgonnen, woeste, schitterende wereld. Het is fijn om te zien dat Lewis & Clark vervuld waren van ontzag en zelfs angst; iets waar het zoveel verzonnen helden aan ontbreekt. Of het boek hier verkrijgbaar is weet ik niet, ik kocht het aan het eindpunt van de Lewis & Clark-trail in Portland, Oregon. Wie wil mag het komen lenen.
4.
Hugh Brogan: The Penguin History of the USA (eerste uitgave 1985, Penguin 2001)
Deze ligt bij elke ramsj, of in van die tijdelijke boekendumps, wie kent ze niet. Je betaalt een eurootje of zes, en je bent in het bezit van een wonderbaarlijk toegankelijk, allesbevattend overzicht van Amerika’s geschiedenis. Ik wantrouw dit soort one volume overzichten meestal, omdat ze vaak geschreven zijn door gepensioneerde tweederangs historici, maar bij Penguin doen ze dat beter. Brogan is ten eerste Engels, wat hem de nodige distantie geeft, en hij weet zijn verhaal een jongensboekige toon mee te geven. De indianen, de Britse, Franse en Spaanse kolonisten, de onafhankelijkheidstrijd, de Burgeroorlog en de verwording tot supermacht zijn allemaal even meeslepend beschreven.
Het belangrijkste punt dat het boek maakt – en móet maken – is het schrille contrast tussen de verbluffende en positief gerichte geestkracht waarmee het land geschapen werd, en de schandelijke manier waarop Amerika is omgegaan met minderheden ‘in eigen huis’. Het is haast ondragelijk te lezen dat grootheden als Thomas Jefferson en George Washington, letterlijk slavendrijvers waren – al behoorden ze dan niet tot de meest wrede eigenaars. Om het kringetje rond te maken: John Adams, wiens biografie ik hierboven beschreef, was juist één van de grootste bestrijders van slavernij. Hij was dan ook een noordeling uit Boston, waar slaven houden bij wet verboden was; de andere twee waren typische zuiderlingen.
Dat was het even. Ik trek nu een Sanoma-valley Chardonnay open, pak m’n Telecaster en ga de Star Spangled Banner spelen tot ik blauw zie.
‘Tis the star-spangled banner! Oh long may it wave
O’er the land of the free and the home of the brave!
